درگذشته پوکی استخوان را بیشتر به افراد سالمند نسبت می‌دادند، اما امروزه با تغییر عادات تغذیه و اشتباهات رایج تغذیه‌ای و همین‌طور زندگی بدون ورزش، این بیماری افراد در سنین کمتری را نیز دچار می‌کند. برخی متخصصان از این مسئله به‌عنوان بیماری خاموش نام می‌برند. اما چگونه از پوکی استخوان جلوگیری کنیم؟ چگونه می‌توانیم متوجه به وجود آمدن آن شویم؟ آیا راهی برای شناسایی دقیق پوکی استخوان برایمان وجود دارد؟ بامطالعه‌ی مقاله‌ی پیش رو می‌توانید به بیشتر سؤالات ذهنتان در مورد این نگرانی پاسخی کامل دهید.
پوکی استخوان چیست؟
پوکی استخوان یک بیماری است که با گذر زمان باعث تحلیل استخوان‌ها می‌شود و احتمال شکستگی را در نواحی حساس‌تر مثل مهره‌ها، لگن و مچ دست افزایش می‌دهد. این امکان وجود دارد که شما متوجه شروع پوکی استخوان نشوید تا زمانی که یکی از استخوان‌های بلند و یا یکی از بخش‌های حساس دچار شکستگی شود. استخوان یک بافت زنده است و برای بقای خود سیستم شکستن و جایگزینی را دارد.
بااین‌حال پس از رسیدن به سن ۳۰ سالگی، توده‌ی استخوانی دیگر افزایش نمی‌یابد و در سنی حدود ۴۰ تا ۵۰ سالگی بدن دیگر قادر به جایگزینی نیست پس بیشتر رویه‌ی تجزیه را در برمی‌گیرد. شاید تصور شما از یک استخوان قوی، توده‌ای کاملاً پر و ضخیم باشد، اما باید بدانید که دقیقا برعکس این ماجرا صحیح است. به طور کلی، پوکی استخوان یا استئوپروز یک بیماری است که در آن استخوان ها ضعیف و شکننده می‌شوند و خطر شکستگی آنها افزایش می‌یابد.
علل ایجاد پوکی استخوان
در یک بررسی کلی باید بگوییم، پوکی استخوان می‌تواند در هر سنی شروع شود اما در میان افراد سالمند شیوع بیشتری دارد. در این میان بازهم شیوع این بیماری در میان خانم‌های مسن، مخصوصا آسیایی، نسبت به مردان بیشتر است. در کنار تمامی این موارد اپیدمیولوژی، فاکتور‌های خطر دیگری نیز وجود دارند که به شرح زیر می‌باشند:
- وجود سابقه‌ی خانوادگی شکستگی استخوان و یا پوکی استخوان
- سابقه‌ی فردی شکستن استخوان در سن بالای ۵۰ سالگی
- در زنان، انجام عمل حذف تخمدان پیش از سن یائسگی
- یائسگی زودرس در خانم‌ها
- عدم دریافت کلسیم و ویتامین D کافی در طول زندگی
- مجبور به استراحت طولانی در بستر باشند و یا حتی عدم فعالیت بدنی مرتب
- سیگار (افراد سیگاری کلسیم کمتری را جذب می‌کنند)
- دریافت و مصرف داروهای خاص مخصوصا داروهای عروقی، آسم و برخی داروهای درمان سرطان
- توده‌ی بدنی بسیار کم و کوتاه‌تر بودن استخوان‌ها
- داروهای استروئیدی با دوز بالا در مدت‌زمان بیشتر از ۳ ماه
- مشکلات تغذیه‌ای جدی مانند بی‌اشتهایی عصبی و…
مرحله‌ی پیش از پوکی استخوان را استئوپنی می‌گویند. در این حالت ممکن است پزشک به شما بگوید که توده‌ی استخوانی شما دچار کاهش شده و ممکن است به سمت پوکی استخوان پیشروی کند. البته که همیشه این اتفاق نمی‌افتد، با بروز استئوپنی شما باید مواردی را در مورد سالم نگه‌داشتن استخوان‌ها رعایت کنید. این موارد می‌تواند شامل استفاده‌ی مکمل‌ها، پیاده‌روی و… باشد. درهرصورت استئوپنی زنگ خطی برای کاهش سریع توده‌ی استخوانی شما است.
علائم پوکی استخوان چیست؟
پوکی استخوان در مراحل اولیه علائم خاصی ندارد و افراد از بیماری خود بی خبر می‌باشند. با این حال، در مراحل پیشرفته، علائم زیر ظاهر می‌شوند:
- شکستگی های استخوانی: حتی در اثر ضربات یا فشارهای کم، استخوان ها به راحتی می‌شکنند، به ویژه در نواحی کمر، مچ دست، و لگن.
- درد کمر: شکستگی یا فشرده شدن مهره های ستون فقرات باعث درد شدید در ناحیه کمر می‌شود.
- کاهش قد: در اثر شکستگی یا فشرده شدن مهره ها، فرد کاهش قد قابل توجهی را تجربه می‌کند.
- قوز یا خمیدگی در ناحیه پشت: فشار آمدن به استخوان های ستون فقرات باعث تغییر شکل بدن و ایجاد قوز در پشت می‌شود.
- ضعف و خستگی عضلانی: کاهش تراکم استخوانی باعث کاهش توانایی بدن در حمایت از عضلات و حرکت می‌شود که به احساس ضعف و خستگی منجر می‌شود.
علائم پوکی استخوان در زنان و مردان متفاوت است؟
علائم پوکی استخوان در زنان و مردان به طور کلی مشابه است، اما در زنان به ویژه پس از یائسگی و کاهش سطح هورمون استروژن، روند کاهش تراکم استخوانی سریع تر و شدید تر است. بنابراین، زنان بیشتر در معرض ابتلا به شکستگی های ناشی از پوکی استخوان هستند، ولی در مردان نیز با افزایش سن، این بیماری ایجاد می‌شود.
تست سنجش توده‌ی استخوانی چیست؟
در بعضی از افراد نشانه‌ی شروع پوکی استخوان، کوتاه‌قد شدن و یا شکستگی استخوان‌ها بدون ضربات خیلی جدی است. اما آیا باید تا زمان دیدن تمامی این عوامل و شکستگی استخوان صبر کنیم؟ خیر! بهتر است زمان را از دست ندهید و تست سنجش توده‌ی استخوانی را امتحان کنید.
این تست که به نام تست چگالی استخوانی نیز شناخته می‌شود، کمک می‌کند که شروع پوکی استخوان را تشخیص داده و هرچه سریع‌تر برای درمان اقدام کنیم. سازمان‌های علمی مختلف به خانم‌های مسن بالای ۶۵ سال پیشنهاد می‌کند که به‌طور منظم و زیر نظر پزشک تست چگالی استخوانی را انجام دهند. در افراد زیر ۶۵ سال به‌خصوص خانم‌ها، اگر یکی از موارد خطر گفته‌شده حضور داشت بهتر است فرد چگالی استخوانی خود را مرتباً چک کرده و توسط یک پزشک پیگیری شود.
تست چگالی استخوانی به شما نشان می‌دهد که میزان توده‌ای شما در مقایسه با میانگین افراد سالم جامعه در رده‌ی سنی مشابه چقدر است. این نتیجه با عبارت T-score اعلام می‌شود و سپس در دستگاه‌های آماری موردبررسی قرار می‌گیرد. این پروسه حدود ۱۰ الی ۲۰ دقیقه طول می‌کشد و داده‌های اعلام‌شده به‌صورت زیر تقسیم‌بندی می‌شوند:
- بالای ۱- سالم است.
- بین ۱- و ۲.۵- نشان‌دهنده‌ی کاهش توده‌ی استخوانی و درنتیجه مرحله‌ی استئوپنی است.
- عدد کمتر از ۲.۵- نشان‌دهنده‌ی کاهش شدید توده‌ی استخوانی و درنتیجه شروع پوکی استخوان است.
انواع پوکی استخوان
پوکی استخوان با توجه به علل ایجاد آن به دودسته‌ی اولیه و ثانویه تقسیم می‌شود. دسته‌ی اولیه به علت طبیعی و با افزایش سن که منجر به کاهش توده‌ی استخوانی می‌شود، به وجود می‌آید. دسته‌ی ثانویه در اثر عواملی غیر از سالخوردگی مثل مصرف داروها، اعمال جراحی و مابقی عوامل خطری که گفته شد به جود می‌آیند. پزشک باید طی گرفتن شرح‌حال و با توجه به سن، بیماری‌های زمینه‌ای، سوابق خانوادگی و همین‌طور نوع داروهای مصرفی، بیماری مددجو را در دسته‌ی درست قرار دهد. چرا این مورد مهم است؟
پوکی استخوان اولیه در اثر افزایش سن است و در این بیماری که در میان خانم‌های یائسه شایع‌تر است، با گذر زمان و افزایش هرچه بیشتر سن، استخوان‌ها ضعیف‌تر شده و شکننده‌تر می‌شوند. در این مورد درمان را بیشتر بر پایه‌ی تقویت استخوان‌ها می‌گذارند، مانند مکمل‌های کلسیم و ویتامین دی به همراه توصیه به ورزش.
اما پوکی استخوان ثانویه که به علت بیماری‌ها و یا در طی مصرف داروها به جود می‌آید، می‌تواند در هر سنی خودش را نمایان سازد. برخی مشکلاتی که در افراد باعث تضعیف توده‌ی استخوانی و ایجاد بیماری استئوپروزیس می‌شود، قابل پیشگیری هستند. این بیماری‌ها، مسائلی ازجمله: اختلالات اندوکرین، سوء‌تغذیه، بیماری‌های مغز استخوان، اختلالات کلاژن سازی، مشکلات مزمن کلیوی و… هستند.
این مطلب را بخوانید: درمان‌های غیر جراحی زانودرد و ساییدگی زانو
روش‌های تشخیص پوکی استخوان
پوکی استخوان بیماری‌ای است که معمولا بدون علامت پیشرفت می‌کند و بسیاری از افراد تا زمان بروز شکستگی از وجود آن آگاه نمی‌شوند، به همین دلیل تشخیص به موقع آن اهمیت زیادی دارد. روش‌های مختلفی برای ارزیابی وضعیت استخوان‌ها و میزان خطر شکستگی وجود دارد. در ادامه، مهمترین روش‌های تشخیص پوکی استخوان را بررسی خواهیم کرد.
سنجش تراکم استخوان (DEXA Scan)
دقیق‌ترین روش تشخیص پوکی استخوان، تست سنجش تراکم استخوان یا DEXA است که با استفاده از اشعه ایکس با دوز پایین، میزان تراکم مواد معدنی استخوان را اندازه گیری می‌کند. این آزمایش معمولا روی ستون فقرات و لگن انجام می‌شود. نتیجه تست به صورت عددی به نام T-Score گزارش می‌شود که مشخص می‌کند تراکم استخوان طبیعی است، کاهش یافته (استئوپنی) یا در محدوده پوکی استخوان قرار دارد. این روش سریع و غیرتهاجمی است و ابزار اصلی برای تشخیص زودهنگام بیماری محسوب می‌شود.
آزمایش خون
آزمایش خون به طور مستقیم پوکی استخوان را نشان نمی‌دهد، اما در شناسایی علت‌های زمینه‌ای آن نقش مهمی دارد. در این آزمایش سطح کلسیم، ویتامین D، هورمون‌های تیروئید و پاراتیروئید و برخی شاخص‌های متابولیسم استخوان بررسی می‌شود. نتایج این آزمایش می‌تواند کمبودهای تغذیه‌ای یا اختلالات هورمونی را که منجر به کاهش تراکم استخوان می‌شوند مشخص کند و به پزشک در تشخیص نوع پوکی استخوان کمک کند.
تصویربرداری با اشعه ایکس (X-ray)
عکس‌برداری ساده با اشعه ایکس بیشتر برای تشخیص شکستگی‌های ناشی از پوکی استخوان استفاده می‌شود و در مراحل اولیه بیماری کاربرد محدودی دارد. معمولا زمانی که تراکم استخوان به شدت کاهش یافته باشد یا شکستگی رخ داده باشد، تغییرات در تصاویر رادیولوژی قابل مشاهده است. بنابراین این روش بیشتر در بررسی عوارض پوکی استخوان کاربرد دارد.
سی‌تی اسکن کمی (QCT)
سی‌تی اسکن کمی روشی پیشرفته تر برای اندازه‌گیری تراکم استخوان است که ساختار داخلی استخوان را به صورت سه بعدی ارزیابی می‌کند. این روش می‌تواند اطلاعات دقیق تری نسبت به DEXA ارائه دهد، اما به دلیل هزینه بیشتر و میزان اشعه بالاتر، معمولا در موارد خاص استفاده می‌شود و به عنوان روش روتین توصیه نمی‌شود.
سونوگرافی استخوان (Quantitative Ultrasound)
در سونوگرافی استخوان از امواج صوتی برای بررسی کیفیت و استحکام استخوان، معمولا در ناحیه پاشنه پا، استفاده می‌شود. این روش بدون اشعه و کم هزینه است و بیشتر برای غربالگری اولیه کاربرد دارد. انجام آن سریع و بدون درد است و نیاز به آمادگی خاصی ندارد. با این حال دقت آن نسبت به تست DEXA کمتر است و در صورت نتایج غیرطبیعی، انجام سنجش تراکم استخوان توصیه می‌شود.
ارزیابی خطر شکستگی (FRAX)
ابزار FRAX یک روش محاسباتی برای برآورد احتمال شکستگی استخوان در 10 سال آینده است که بر اساس عواملی مانند سن، جنس، وزن، سابقه خانوادگی، مصرف سیگار و مصرف کورتون انجام می‌شود. این ابزار معمولا همراه با نتایج سنجش تراکم استخوان استفاده می‌شود تا پزشک درباره نیاز به درمان تصمیم‌گیری کند. این محاسبه به صورت آنلاین یا توسط پزشک انجام می‌شود و به برنامه ریزی دقیق تر درمان کمک می‌کند.
چگونه می‌توان از پوکی استخوان پیشگیری کرد؟
برای پیشگیری از پوکی استخوان، رعایت چندین نکته و تغییرات در سبک زندگی موثر می‌باشد:
- رژیم غذایی غنی از کلسیم و ویتامین D: مصرف مواد غذایی حاوی کلسیم مانند لبنیات، سبزیجات برگ سبز و ماهی های چرب به تقویت استخوان ها کمک می‌کند. همچنین ویتامین D برای جذب کلسیم ضروری است، که می‌توان آن را از نور خورشید یا مواد غذایی مانند ماهی چرب، زرده تخم مرغ و مکمل ها دریافت کرد.
- ورزش منظم: فعالیت های وزن برداری مانند پیاده روی، دویدن یا تمرینات با وزنه باعث تقویت استخوان ها و افزایش تراکم آنها می‌شود.
- پرهيز از سیگار و الکل: مصرف سیگار و الکل تاثیر منفی بر سلامت استخوان ها دارد، بنابراین کاهش یا اجتناب از این موارد به پیشگیری از پوکی استخوان کمک می‌کند.
- حفظ وزن سالم: وزن بدن نباید بسیار کم یا زیاد باشد. افراد با وزن کم بیشتر در معرض پوکی استخوان قرار دارند.
- غربالگری و مشاوره پزشکی: انجام معاینات دوره ای برای بررسی تراکم استخوان ها، به ویژه برای افرادی که در معرض خطر بیشتری هستند، مانند زنان بعد از یائسگی یا افرادی با سابقه خانوادگی بیماری استخوانی.
- مکمل ها و داروها: در صورت نیاز به مشاوره پزشک برای استفاده از مکمل های کلسیم و ویتامین D یا داروهای پیشگیری از پوکی استخوان.
برای درمان پوکی استخوان چی بخوریم؟
برای درمان پوکی استخوان، مصرف مواد غذایی غنی از کلسیم و ویتامین D ضروری است. منابع خوب کلسیم شامل لبنیات مانند شیر، ماست و پنیر، سبزیجات برگ سبز مثل کلم بروکلی و اسفناج، و ماهی های چرب مانند سالمون و ساردین است. همچنین، برای جذب بهتر کلسیم، بدن به ویتامین D نیاز دارد که می‌توان آن را از منابعی مانند نور خورشید، ماهی های چرب، زرده تخم مرغ و مکمل های ویتامین D به دست آورد. مصرف پروتئین کافی، مغزها، دانه ها و حبوبات نیز برای سلامت استخوان ها مهم است. در کنار این، باید از مصرف نمک زیاد و کافئین بالا پرهیز کرد، زیرا این موارد جذب کلسیم را کاهش می‌دهند.
چند درصد پوکی استخوان خطرناک است؟
پوکی استخوان زمانی خطرناک می‌شود که تراکم استخوان به حدی کاهش یابد که احتمال شکستگی به طور چشمگیری افزایش پیدا کند. طبق معیارهای جهانی، زمانی که شاخص تراکم استخوان به زیر -2.5 برسد، فرد مبتلا به پوکی استخوان شناخته می‌شود و هرچه این مقدار کاهش یابد، خطر شکستگی و عوارض ناشی از آن بیشتر می‌شود. اگر تراکم استخوان به کمتر از -3.0 برسد، خطر شکستگی ها به‌ویژه در نواحی حساس مانند مهره های ستون فقرات، ران و مچ دست به شدت افزایش می‌یابد. این وضعیت عواقب جدی برای سلامت فرد دارد، از جمله کاهش کیفیت زندگی و خطرات تهدید کننده حیات در صورت شکستگی های شدید.
✔✔✔ بیشتر بخوانید: آرتریت مچ دست
داروهای پوکی استخوان عوارض جانبی دارند؟
داروهای مورد استفاده برای درمان پوکی استخوان در مواردی عوارض جانبی دارند.
- برخی از داروها، مانند بیسفوسفونات‌ها که رایج ترین ترین داروهای تجویز شده برای پوکی استخوان هستند، عوارضی مانند درد عضلانی و استخوانی، مشکلات گوارشی مانند تهوع یا سوزش سر دل و در موارد نادر، مشکلات استخوانی در فک را ایجاد کنند.
- هورمون درمانی نیز با عوارضی مانند افزایش خطر ابتلا به سرطان سینه، سکته مغزی یا لخته خون همراه می‌باشد.
- داروهای جدیدتر مانند آنتی‌بادی‌های مونوکلونال یا ترپاراتاید نیز عوارض خاص خود را دارند، از جمله افزایش خطر ابتلا به عفونت ها یا مشکلات قلبی.
بنابراین، پیش از شروع درمان، لازم است که پزشک تمامی خطرات و مزایای درمان را بررسی کرده و داروهایی متناسب با وضعیت فرد تجویز کند.